مکانیزم ماشه بیشتر ابزار روانی است تا تهدید اقتصادی

با وجود فضاسازی‌های رسانه‌ای درباره احتمال بازگشت قطعنامه‌های شورای امنیت علیه ایران، کارشناسان معتقدند مکانیسم ماشه تأثیر مستقیم و جدی بر اقتصاد کشور نخواهد داشت. بررسی متون شش قطعنامه قبلی و تجربه سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۹ نشان می‌دهد بخش عمده فشار اقتصادی ایران ناشی از تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا در حوزه نفت و بانک است، نه تحریم‌های سازمان ملل که بیشتر به فعالیت‌های هسته‌ای و نظامی مرتبط هستند.

پیشینه مکانیزم ماشه

مکانیزم موسوم به «اسنپ‌بک» در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت (۲۰۱۵) تعریف شد. طبق این سازوکار، طرف‌های برجام می‌توانند در صورت نقض توافق از سوی ایران، ظرف ۳۰ روز تحریم‌های لغوشده را بازگردانند. اما بازگشت شش قطعنامه پیشین (1696، 1737، 1747، 1803، 1835 و 1929) صرفاً به معنای فعال شدن دوباره همان مصوبات قدیمی است و سازوکار اجرایی تازه‌ای به همراه ندارد.

چرا اثرگذاری قطعنامه‌ها محدود است؟

1. نبود اجماع جهانی: برخلاف سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰، امروز چین و روسیه آشکارا با این اقدام مخالف‌اند و آن را فاقد مشروعیت می‌دانند.

2. هم‌پوشانی با تحریم‌های آمریکا: تقریباً تمام محدودیت‌های احتمالی قطعنامه‌ها پیش‌تر توسط تحریم‌های ثانویه ایالات متحده اعمال شده و اکنون جریان دارد.

3. شبکه‌های جایگزین ایران: فروش نفت از طریق ناوگان سایه، معاملات غیردلاری و همکاری با کشورهای آسیایی دامنه اثرگذاری را کاهش داده است.

4. تجربه ۲۰۲۰: اقدام یک‌جانبه آمریکا برای فعال‌سازی مکانیزم ماشه ناکام ماند و نشان داد این ابزار بیشتر جنبه سیاسی و تبلیغاتی دارد.

اثر روانی و بازار ارز

بازار ارز ایران به‌شدت از فضای روانی تأثیر می‌گیرد. انتشار تیترهایی درباره «بازگشت شش قطعنامه» یا شایعاتی مانند «دلار ۱۶۵ هزار تومانی» بیشتر با هدف التهاب‌آفرینی و شکل‌دهی انتظارات تورمی مطرح می‌شوند. حتی اتاق بازرگانی انتساب گزارش‌های جعلی از این دست به خود را تکذیب کرده است.

دیدگاه کارشناسان

فؤاد ایزدی، کارشناس مسائل بین‌الملل، تأکید می‌کند: «تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا بار اصلی فشار اقتصادی را ایجاد کرده‌اند نه تحریم‌های سازمان ملل. محدودیت‌های نفتی و بانکی مستقیماً از مصوبات کنگره و خزانه‌داری آمریکا ناشی می‌شوند و در قطعنامه‌های شورای امنیت به آن‌ها اشاره‌ای نشده است.» او اضافه کرد بخش عمده تبلیغات کنونی، با هدف جنگ روانی و متشنج کردن فضای اقتصادی ایران انجام می‌شود.

مسعود براتی، کارشناس اقتصادی نیز گفت: «محدوده تحریم‌های شورای امنیت عمدتاً بر فعالیت‌های هسته‌ای و نظامی متمرکز است و به حوزه‌هایی مانند فروش نفت یا صادرات غیرنفتی ورود ندارد. تجربه سال‌های گذشته نشان داد آثار جدی اقتصادی از این قطعنامه‌ها مشاهده نشد و فشار اصلی همیشه از سمت واشنگتن بوده است.» به گفته او، بازگشت قطعنامه‌ها می‌تواند جو روانی کوتاه‌مدتی ایجاد کند، اما تأثیرات آن گذرا خواهد بود؛ خصوصاً با توجه به مخالفت چین و روسیه که شرکای مهم تجاری ایران محسوب می‌شوند.

جمع‌بندی

کارشناسان اقتصادی و سیاسی متفق‌القول‌اند که فعال‌سازی مکانیزم ماشه تأثیر مستقیمی بر اقتصاد ایران ندارد. منشأ اصلی مشکلات اقتصادی، تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا در حوزه نفت و بانکداری است. اهمیت اصلی اکنون در مدیریت فضای روانی و جلوگیری از سوءاستفاده رسانه‌های خارجی برای التهاب‌آفرینی در بازار ارز و تقویت انتظارات تورمی است.

اخبار به‌روز سیاسی ایران و جهان